Crux in medio ecclesiae – najstarsze monumentalne krucyfiksy z cysterskich kościołów w Loccum, Pforta i Sorø

  • Janusz Nowiński, SDB historyk sztuki, kustosz zabytków dawnego opactwa w Lądzie

Abstrakt

Obok ołtarza głównego, który był centrum sanctuarium klasztornego kościoła cystersów, i ku któremu zwrócony był chór mnichów, ołtarz Św. Krzyża (altare crucis), ulokowany przed przegrodą chóru, stanowił drugi istotny element wyposażenia i ośrodek liturgicznej przestrzeni cysterskiego kościoła. Ołtarz ten, umiejscowiony in medio ecclesiae i zwrócony ku chórowi konwersów, był najważniejszym liturgicznie i plastycznie miejscem w zachodniej partii klasztornej świątyni. Na ołtarzu tym, oprócz ceremonii liturgicznych, były prezentowane relikwie. Z jego kompozycją od początku był związany monumentalny krucyfiks wieńczący przegrodę oddzielającą chór mnichów od chóru konwersów. Jego obecność, wraz z drewnianą materią i malowanym wizerunkiem Chrystusa Ukrzyżowanego, zalecały najstarsze postanowienia kapituły generalnej z 1134 r. Do najstarszych zachowanych tego typu krucyfiksów należą krzyże z cysterskich opactw Loccum, Pforta i Sorø. Trzy najstarsze krucyfiksy, wieńczące in medio ecclesiae przegrody chóru i ołtarze Św. Krzyża, charakteryzuje połączenie ikonografii crux gemmata i lignum vitae, co komponuje w efekcie tryumfalny obraz krzyża - crux triumphalis. Monumentalne krucyfiksy, ukazane jako chwalebne drzewo życia, realizują ideę cysterskiego kościoła jako Raju z umieszczonym w jego centrum drzewem życia - ecclesia est paradisus et lignum vitae est in medio paradisi. Trwanie tej koncepcji ideowej znajdzie swoje potwierdzenie jeszcze w połowie XIV w., o czym świadczy monumentalny krucyfiks-lignum vitae nad przegrodą chóru i ołtarzem Św. Krzyża w kościele opactwa w Doberan.

Wykaz bibliografii

Beer Manuela 2005, Triumphkreuze des Mittelalters. Ein Beitrag zu Typus und Genese im 12. und 13. Jahrhundert. Mit einem Katalog der erhaltenen Denkmäler, Regensburg: Schnell & Steiner.
Braun Joseph 1924, Der Christliche Altar, t. 1, München: Alte Meister Guenther Koch & Co.
Canivez Josephus M. 1933, Statuta Capitulorum Generalium Ordinis Cisterciensis ab anno 1116 ad annum 1768, t. 1, Louvain: Bureaux de la Revue.
Das „Chronicon Campi s. Mariae” in der ältesten Gestalt (1185-1422), 1884, hrsg. F. Zurbonsen, Paderborn: Schöningh.
Gamber Klaus 1981, Die Funktion des gotischen Lettners angezeigt am einstigen „Lectorium“ des Regensburger Domes, w: Gamber Klaus, Sancta Sanctorum. Studien zur liturgischen Ausstattung der Kirche, vor allem des Altarraums, Regensburg: Komissionsverlag Friedrich Pustet.
Jacobsen Werner 1992, Der Klosterplan von St. Gallen und die Karolingische Architektur. Entwicklung und Wandel von Form und Bedeutung im fränkischen Kirchenbau zwischen 751 und 840, Berlin: Deutscher Verlag für Kunstwissenschaft.
Klein Otto 1958/1959, „Die Restaurierung des Triumphkreuzes in der Klosterkirche zu Loccum”, Niedersächsische Denkmalpflege 4 (1958/1959).
Laabs Annegret 2000, Malerei und Plastik im Zisterzienser Orden, Petersberg: Michael Imhof Verlag.
Lehmann Edgar 1965, Die Anordnung der Altäre in der karolingischer Klostarkirche zu Centula, w: Karl der Große. Lebenswerk und Nachleben, Band III Karaolingische Kunst, hrsg. W. Braunfels, H. Schnitzler, Düsseldorf: Schwann.
Lutze Eberhard 1935/1936, „Das romanische Triumphkreutz in Schulpforta”, Jahrbuh der Denkmalpflege in der Provinz Sachsen und Anhalt 1935/1936.
Lutze Eberhard 1958/1959, „Das bemalte Triumphkreuz in Loccum”, Niedersächsische Denkmalpflege 4 (1958/1959).
Mackeprang M., Sorø Kirke, , (dostęp:7.09.2015).
Nowiński Janusz 2015, „Lapides vivi, Deus est lux, ecclesia est paradisus – kościół cysterski w średniowieczu nośnikiem symbolicznych znaczeń”, art. w druku w: Architectus 2015.
Nowiński Janusz 2015, Gloriosae Virginis Imago – najstarsze figury maryjne w polskich kościołach cysterskich, w: Ecce domus mea. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Adamowi Durakowi w 10. rocznicę wejścia na liturgię niebiańską, red. D. Sztuk, Warszawa: Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego.
Nyborg Ebbe, Thomsen Verner 1994, Dänische Holzskulptur vor 1300 - ein Forschungsprojekt, w: Figur und Raum. Mittelalterliche Holzbildwerke im historischen und kunstgeographischen Kontext, hrsg. U. Albrecht, J. von Bonsdorf, A. Henning, Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
Pawlik Anna 2013, Das Bildwerk als Reliquiar? Funktionen früher Großplastik im 9. bis 11. Jahrhundert, Petersberg: Michael Imhof Verlag.
Portsmann Gisbert 2007, Ausgewählte Chorgestühle in Nonenn- und Mönchsklöstern des Zisterzienserordens. Ansätze ihrer ikonographischen Deutungen - ein Überblick, w: Sachkultur und religiöse Praxis. Studien zur Geschichte, Kunst und Kultur der Zisterzienser (8), hrsg. D. Schumann, Berlin: Lukas Verlag.
Söl Georg 1984, Maria in der Geschichte von Theologie und Frömmigkeit, w: Handbuch der Marienkunde, hrsg. W. Beinert, H. Petri, Regensburg: Verlag Friedrich Pustet.
Opublikowane
2016-09-30
Jak cytować
NOWIŃSKI, Janusz. Crux in medio ecclesiae – najstarsze monumentalne krucyfiksy z cysterskich kościołów w Loccum, Pforta i Sorø. Seminare. Poszukiwania naukowe | OJS 3x po polsku, [S.l.], v. 37, n. 3, p. 171-180, wrz. 2016. ISSN 2450-1328. Available at: <http://ojs.seminare.pl/index.php/seminare/article/view/78>. Date accessed: 21 lip. 2017.
Dział
Z problematyki historycznej