Crux in medio ecclesiae – najstarsze monumentalne krucyfiksy z cysterskich kościołów w Loccum, Pforta i Sorø

  • Janusz Nowiński, SDB historyk sztuki, kustosz zabytkĂłw dawnego opactwa w Lądzie
Słowa kluczowe: cystersi sztuka, ołtarz św. KrzyĹźa, altare sanctae crucis, Paradisus, lignum vitae, arbor vitae, Loccum, Pforta, Sorø

Abstrakt

Obok oĹtarza gĹĂłwnego, ktĂłry byĹ centrum sanctuarium klasztornego koĹcioĹa cystersĂłw, i ku ktĂłremu zwrĂłcony byĹ chĂłr mnichĂłw, oĹtarz Ĺw. KrzyĹźa (altare crucis), ulokowany przed przegrodÄ chĂłru, stanowiĹ drugi istotny element wyposaĹźenia i oĹrodek liturgicznej przestrzeni cysterskiego koĹcioĹa. OĹtarz ten, umiejscowiony in medio ecclesiae i zwrĂłcony ku chĂłrowi konwersĂłw, byĹ najwaĹźniejszym liturgicznie i plastycznie miejscem w zachodniej partii klasztornej ĹwiÄtyni. Na oĹtarzu tym, oprĂłcz ceremonii liturgicznych, byĹy prezentowane relikwie. Z jego kompozycjÄ od poczÄtku byĹ zwiÄzany monumentalny krucyfiks wieĹczÄcy przegrodÄ oddzielajÄcÄ chĂłr mnichĂłw od chĂłru konwersĂłw. Jego obecnoĹÄ, wraz z drewnianÄ materiÄ i malowanym wizerunkiem Chrystusa UkrzyĹźowanego, zalecaĹy najstarsze postanowienia kapituĹy generalnej z 1134 r. Do najstarszych zachowanych tego typu krucyfiksĂłw naleĹźÄ krzyĹźe z cysterskich opactw Loccum, Pforta i Sorø. Trzy najstarsze krucyfiksy, wieĹczÄce in medio ecclesiae przegrody chĂłru i oĹtarze Ĺw. KrzyĹźa, charakteryzuje poĹÄczenie ikonografii crux gemmata i lignum vitae, co komponuje w efekcie tryumfalny obraz krzyĹźa - crux triumphalis. Monumentalne krucyfiksy, ukazane jako chwalebne drzewo Ĺźycia, realizujÄ ideÄ cysterskiego koĹcioĹa jako Raju z umieszczonym w jego centrum drzewem Ĺźycia - ecclesia est paradisus et lignum vitae est in medio paradisi. Trwanie tej koncepcji ideowej znajdzie swoje potwierdzenie jeszcze w poĹowie XIV w., o czym Ĺwiadczy monumentalny krucyfiks-lignum vitae nad przegrodÄ chĂłru i oĹtarzem Ĺw. KrzyĹźa w koĹciele opactwa w Doberan.

Bibliografia

Beer Manuela 2005, Triumphkreuze des Mittelalters. Ein Beitrag zu Typus und Genese im 12. und 13. Jahrhundert. Mit einem Katalog der erhaltenen Denkmäler, Regensburg: Schnell & Steiner.
Braun Joseph 1924, Der Christliche Altar, t. 1, MĂźnchen: Alte Meister Guenther Koch & Co.
Canivez Josephus M. 1933, Statuta Capitulorum Generalium Ordinis Cisterciensis ab anno 1116 ad annum 1768, t. 1, Louvain: Bureaux de la Revue.
Das „Chronicon Campi s. Mariae” in der ältesten Gestalt (1185-1422), 1884, hrsg. F. Zurbonsen, Paderborn: Schöningh.
Gamber Klaus 1981, Die Funktion des gotischen Lettners angezeigt am einstigen „Lectorium“ des Regensburger Domes, w: Gamber Klaus, Sancta Sanctorum. Studien zur liturgischen Ausstattung der Kirche, vor allem des Altarraums, Regensburg: Komissionsverlag Friedrich Pustet.
Jacobsen Werner 1992, Der Klosterplan von St. Gallen und die Karolingische Architektur. Entwicklung und Wandel von Form und Bedeutung im fränkischen Kirchenbau zwischen 751 und 840, Berlin: Deutscher Verlag fßr Kunstwissenschaft.
Klein Otto 1958/1959, „Die Restaurierung des Triumphkreuzes in der Klosterkirche zu Loccum”, Niedersächsische Denkmalpflege 4 (1958/1959).
Laabs Annegret 2000, Malerei und Plastik im Zisterzienser Orden, Petersberg: Michael Imhof Verlag.
Lehmann Edgar 1965, Die Anordnung der Altäre in der karolingischer Klostarkirche zu Centula, w: Karl der Große. Lebenswerk und Nachleben, Band III Karaolingische Kunst, hrsg. W. Braunfels, H. Schnitzler, Düsseldorf: Schwann.
Lutze Eberhard 1935/1936, „Das romanische Triumphkreutz in Schulpforta”, Jahrbuh der Denkmalpflege in der Provinz Sachsen und Anhalt 1935/1936.
Lutze Eberhard 1958/1959, „Das bemalte Triumphkreuz in Loccum”, Niedersächsische Denkmalpflege 4 (1958/1959).
Mackeprang M., Sorø Kirke, , (dostęp:7.09.2015).
Nowiński Janusz 2015, „Lapides vivi, Deus est lux, ecclesia est paradisus – kościół cysterski w średniowieczu nośnikiem symbolicznych znaczeń”, art. w druku w: Architectus 2015.
Nowiński Janusz 2015, Gloriosae Virginis Imago – najstarsze figury maryjne w polskich kościołach cysterskich, w: Ecce domus mea. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Adamowi Durakowi w 10. rocznicę wejścia na liturgię niebiańską, red. D. Sztuk, Warszawa: Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego.
Nyborg Ebbe, Thomsen Verner 1994, Dänische Holzskulptur vor 1300 - ein Forschungsprojekt, w: Figur und Raum. Mittelalterliche Holzbildwerke im historischen und kunstgeographischen Kontext, hrsg. U. Albrecht, J. von Bonsdorf, A. Henning, Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
Pawlik Anna 2013, Das Bildwerk als Reliquiar? Funktionen früher Großplastik im 9. bis 11. Jahrhundert, Petersberg: Michael Imhof Verlag.
Portsmann Gisbert 2007, Ausgewählte Chorgestühle in Nonenn- und Mönchsklöstern des Zisterzienserordens. Ansätze ihrer ikonographischen Deutungen - ein Überblick, w: Sachkultur und religiöse Praxis. Studien zur Geschichte, Kunst und Kultur der Zisterzienser (8), hrsg. D. Schumann, Berlin: Lukas Verlag.
SĂśl Georg 1984, Maria in der Geschichte von Theologie und FrĂśmmigkeit, w: Handbuch der Marienkunde, hrsg. W. Beinert, H. Petri, Regensburg: Verlag Friedrich Pustet.
Opublikowane
2016-09-30
Dział
Z problematyki historycznej